كه قابليت محل مخصص آن شود . چه شىء واحد چون در ظرف وجود ظهور يابد ، موجود خواهد بود و چون در آيينهء علم چهره نمايد ، معلوم . اكنون بدان - نوّر اللّه قلبك بنور التصديق - كه اكبر و اجلّ « 1 » آيات در عالم شهادت ، كه عالم آثار و افعال الهى است ، افاضهء وجود است بر اعيان موجودات . زيرا كه اين افاضه امرى است بىكيف و عقل از ادراك آن عاجز . چه كيف و وضع و امثال اين‌ها ، از جمله اعراض ممكنه‌اند . پس اگر با فعل خدا - كه ايجاد است - كيفى يا وضعى باشد ، آن كيف و وضع محتاج به ايجادى خواهد بود و اين ايجاد نيز اگر متكيّف باشد ، تسلسل « 2 » و محال . پس البته منتهى مىشود به فعل غير متكيّف كه افاضهء وجود است بر قوابل امكانى مطلقا كه اين افاضه را رحمت امتنانى و وجود عام و نفس الرحمن مىگويند . و در اين مرتبهء افاضه ، جميع ممكنات دفعتا واحده از كتم عدم بيرون مىآيند و باز در مرتبهء ثانى - كه وجود خاص و رحمت رحيمى « 3 » است - به اين وجود مشهود موجود مىشوند ، و اين ممكنات موجوده اگرچه بحسب جزئيات غير متناهى است اما به حسب كليات متناهى است و به يك اعتبار وجود را منحصر در پنج مرتبه داشته‌اند و آن را « عوالم خمس » و « حضرات « 4 » خمسه » [ 7 ] مىگويند ؛ چنانچه قدوهء قائلان به وحدت وجود ، شيخ محى الدين بن عربى - قدس سره - مىفرمايد كه : اقول و روح القدس ينفث فى نفسى * فانّ وجود الحق فى عدد خمس « 5 » و به اعتبار ديگر چهل مرتبه قرار داده‌اند ؛ چنانچه قدوة الاولياء المحققين ، شيخ عبد الكريم گيلانى در رسالهء مراتب الوجود ذكر كرده . و به اعتبار ديگر بيست و هشت مرتبه ، معين داشته‌اند ؛ چنانچه در جام جهان‌نماى شيخ مغربى است و به تفصيل در آن رساله در دايرهء ثانى نوشته و اين شامل همه است . و چون مرتبهء اوّل كه تعين مطلق شامل جميع تعيّنات است و وجود عام مفاض آن را نفس الرحمن نام است ،

--> ( 1 ) . مج و رضوى : اجب آيات . ( 2 ) . مج : تعلل . ( 3 ) . مج : رحمت رحيم . ( 4 ) . مج : عوالم خمسه خوانند و حضرت خمسه گويند . ( 5 ) . در آثارى چون فصوص الحكم و فتوحات مكيه - تصحيح عثمان يحيى - به نظر نرسيد .